โครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชดําริ
สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี

โครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชดําริ

สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี

โครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชดําริสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี (อพ.สธ.) เป็นโครงการที่สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยาม บรมราชกุมารี ทรงสืบสานพระราชปณิธานในการอนุรักษ์ทรัพยากรของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ซึ่งทรงมีสายพระเนตรยาวไกล โดยที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงให้ความสำคัญ และเห็นความสำคัญของการอนุรักษ์พันธุกรรมพืช ต่อมาในปีพ.ศ. 2535 สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ได้ทรงสืบทอดพระราชปณิธานต่อ โดยมีพระราชดําริกับ นายแก้วขวัญ วัชโรทัย เลขาธิการพระราชวัง ให้ดำเนินการอนุรักษ์พืชพรรณของประเทศ

โดยพระราชทานให้โครงการส่วนพระองค์ฯ สวนจิตรลดา ฝ่ายวิชาการ เป็นผู้ดำเนินการจัดตั้งธนาคารพืชพรรณขึ้น ในปี พ.ศ. 2536-2549 โดยรับทุนสนับสนุนจากสำนักงานคณะกรรมการพิเศษเพื่อประสานงานโครงการ อันเนื่องมาจากพระราชดำริ (กปร.) และเป็นหน่วยงานขึ้นตรงกับเลขาธิการพระราชวัง ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2539 และต่อมาในปีงบประมาณ พ.ศ. 2550 สํานักพระราชวังดําเนินการจัดสรรงบประมาณให้ และให้ อพ.สธ. ดำเนินการแยกส่วนอย่างชัดเจนจากโครงการส่วนพระองค์สวนจิตรลดา การดําเนินงาน อพ.สธ. ดําเนินงานโดยอยู่ภายใต้แผนแม่บท ซึ่งเป็นระยะๆ ละ ห้าปีตั้งแต่ ปีพ.ศ. 2535 เป็นต้นมาจนถึงแผนที่หก จึงเรียกว่า แผนแม่บท อพ.สธ. ระยะ 5 ปีที่หก

แผนแม่บท อพ.สธ. ระยะ 5 ปีที่หก (ตุลาคม พ.ศ. 2559 – กันยายน พ.ศ. 2564) เป็นแผนแม่บทที่จัดทำขึ้นเพื่อใช้เป็นในการดำเนินงานตามแนวทางพระราชดำริสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา สยามบรมราชกุมารี โดยมีหน่วยงานที่ร่วมสนองพระราชดำริเข้ามามีส่วนร่วมวางแผนงาน ทั้งในส่วนกลางและส่วนภูมิภาคทั่วประเทศไทย ทั้งภาครัฐและเอกชน ให้มีแนวทางดำเนินงานต่อเนื่องตามกรอบแผนแม่บท โดยเน้นการทำงานเข้าไปสร้างจิตสำนึกในการรักษาทรัพยากรตั้งแต่ในสถานศึกษา ดำเนินงานในระดับท้องถิ่นในการทำฐานข้อมูลทรัพยากรท้องถิ่น ซึ่งประกอบด้วย 3 ฐานทรัพยากร ได้แก่ ทรัพยากรชีวภาพ ทรัพยากรกายภาพ และทรัพยากรวัฒนธรรมและภูมิปัญญา จากฐานข้อมูลดังกล่าวจะนำไปสู่การอนุรักษ์และใช้ประโยชน์อย่างยั่งยืนบนพื้นฐานของการมีจิตสำนึกในการอนุรักษ์ทรัพยากรที่มีอยู่ในประเทศ

แนวทางการดําเนินงานตามกรอบการดําเนินงานตามแผนแม่บท อพ.สธ. ระยะ 5 ปีที่หก (1 ตุลาคม พ.ศ. 2559 – 30 กันยายน พ.ศ. 2564) มีกิจกรรม 8 กิจกรรมที่อยู่ภายใต้ 3 กรอบการดําเนินงาน และ 3 ฐานทรัพยากร ได้แก่ ทรัพยากรกายภาพ ทรัพยากรชีวภาพ และทรัพยากรวัฒนธรรมและภูมิปัญญา โดยที่ อพ.สธ.สนับสนุนและ ร่วมมือกับหน่วยงานที่ร่วมสนองพระราชดําริ จัดทําแผนปฏิบัติงานในกิจกรรมต่างๆ ภายใต้แผนแม่บทในแต่ละปีงบประมาณตลอดระยะเวลา 5 ปี ให้สอดคล้องกับแนวทางการดําเนินงานตามกรอบแผนแม่บทของ อพ.สธ.

หน่วยงานที่ร่วมสนองพระราชดําริจัดทําแผนปฏิบัติงานประจําปีเฉพาะในส่วนของหน่วยงานของตนให้ชัดเจน โดยระบุสาระสําคัญในการดําเนินงาน เช่น พื้นที่เป้าหมายในการดําเนินงาน วิธีการและขั้นตอนการดําเนินงาน และการบริหารจัดการ โดยเฉพาะเรื่องผู้รับผิดชอบในการปฏิบัติและงบประมาณในการดําเนินงาน โดยมี อพ.สธ. เป็นผู้สนับสนุนแผนปฏิบัติงานประจําปี/โครงการ ภายใต้แผนแม่บทของ อพ.สธ.ไปยังแหล่งทุนต่าง ๆ ต่อไป

แนวทางการดําเนินกิจกรรมสํารวจเก็บรวบรวมทรัพยากร มีเป้าหมายเพื่อ 1. สํารวจและเก็บรวบรวมทรัพยากรในพื้นที่ ได้แก่ ทรัพยากรกายภาพ ทรัพยากรชีวภาพ และทรัพยากรวัฒนธรรมและภูมิปัญญา ในพื้นที่ที่ทราบแน่ชัดว่ากําลังจะเปลี่ยนแปลงจากสภาพเดิม เช่น จากป่ากลายเป็นสวน พื้นที่ตามเกาะต่าง ๆ ที่จะกลายสภาพเป็นพื้นที่ท่องเที่ยว พื้นที่ที่เร่งในการสร้างถนนและสิ่งก่อสร้างต่าง ๆ ภายใต้รัศมีอย่างน้อย 50 กิโลเมตรของหน่วยงานที่ร่วมสนองพระราชดําริ ให้พิจารณาความพร้อมและศักยภาพของหน่วยงานที่เป็นแกนกลางดําเนินงานในแต่ละพื้นที่เป็นสําคัญ และ 2. สํารวจและเก็บรวบรวมทรัพยากรในพื้นที่ ได้แก่ ทรัพยากรกายภาพ ทรัพยากรชีวภาพ และทรัพยากรวัฒนธรรมและภูมิปัญญา ภายใต้รัศมีอย่างน้อย 50 กิโลเมตร ของหน่วยงานที่ร่วมสนองพระราชดําริ อาจจะกําลังเปลี่ยนแปลงหรือไม่ก็ได้ แต่เป็นคนละพื้นที่ปกปักพันธุกรรมพืช/ทรัพยากร

โดยที่ อพ.สธ. ประสานและร่วมมือกับหน่วยงานที่ร่วมสนองพระราชดําริ เช่น จังหวัดองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น สถานศึกษาต่างๆ ในการร่วมสํารวจในงานฐานทรัพยากรท้องถิ่นกองบัญชาการตํารวจตระเวนชายแดน หน่วยบัญชาการทหารพัฒนา กรมวิชาการเกษตรสถาบันการศึกษาต่างๆ ฯลฯ กําหนดพื้นที่เป้าหมายในการดําเนินงานสํารวจเก็บรวบรวมทรัพยากร ให้สอดคล้องกับแนวทางการดําเนินงานตามกรอบแผนแม่บทของ อพ.สธ. และจัดทําแผนประจําปีเฉพาะในส่วนของหน่วยของตนให้ชัดเจน พร้อมทั้งวางแผนปฏิบัติงานร่วมกัน

ทั้งในเรื่องวิธีการและขั้นตอนการดําเนินงานและการบริหารจัดการ โดยเน้นการดําเนินงานในพื้นที่เป้าหมายเดิมให้แล้วเสร็จเป็นลําดับแรก ก่อนพิจารณาขยายผลออกไป โดยแต่ละหน่วยงานเป็นผู้รับผิดชอบและเป็นแกนกลางดําเนินงานในพื้นที่รับผิดชอบของหน่วยในแต่ละพื้นที่ซึ่งทั้งนี้มีการประชุมคณะกรรมการดําเนินงาน อพ.สธ. ของหน่วยงานนั้น ๆ โดยมี อพ.สธ. เป็นผู้สนับสนุนด้านวิชาการ/บุคลากร และสถาบันการศึกษาต่าง ๆ ที่ร่วมสนองพระราชดําริ สนับสนุนบุคลากร/นักวิจัยในการปฏิบัติงานในพื้นที่